शुक्रबार, ०१ कार्तिक २०७६
samadhannews
bindedswori home decore

पर्यटन विकासमा होमस्टे

मङ्गलबार, २८ साउन २०७६
2690 पटक पढिएको

लक्ष्मण गिरी

घरबास (होमस्टे) पछिल्लो समय पर्यटन विकासको नाममा तीव्र बृद्धि हुँदै गरेको एउटा नयाँ अभ्यास हो । नेपालमा पहिलो पटक पर्यटकीय मापदण्डसहितको व्यावसायिक घरबास स्याङ्जा जिल्लास्थित शिरुबारीको गुरुङ गाउँबाट सञ्चालन भएको थियो । तत्कालीन भारतीय सेनामा कार्यरत क्याप्टेन रुद्रमान गुरुङ सेवावाट निवृत्त भएपश्चात् उनको सक्रियतामा सुरु गरिएको शिरुबारी घरबासमा स्वदेशी तथा विदेशी थुप्रै पर्यटक पुगिसकेका छन् । पुरानो समयमा राम्रोसँग सहर बजारको विकास भईसकेको थिएन ।

मानिस एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जाँदा बास बस्नु पर्दा कुनै होटल बनेका थिएनन् र बास बस्न कसैका घरमा पुगेर बास मागेर बस्ने चलन थियो । यसरी बास दिँदा र बस्दा कुनै व्यावसायिकता हुँदैनथ्यो । यसरी हेर्दा घरबास हाम्रो देशको संस्कृितअनुसार कुनै नयाँ अभ्यास हो भन्न नमिल्ला तर पर्यटकीय मापदण्डसहितको व्यावसायिक दृष्टिले यो नयाँ अभ्यासनै मान्नु पर्छ ।

घरबासलाई पर्यटकीय मापदण्डका आधारमा सञ्चानल गर्न सकियो भने पर्यटन प्रबद्र्धनमा यसको भूिमका महत्वपूर्ण रहन्छ । घरबास आफंैमा एउटा सांस्कृितक पर्यटन पनि हो भने अर्कोतर्फ यो पर्यावरणीय पर्यटन पनि हो । विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्र जहाँ प्राकृतिक सौन्दर्यले रमरणीय होस्, जहाँ आफ्नो छुट्टै मौलिक संस्कृित बोकेको समुदायसहितको बस्ती होस् र समुदायस्तरबाट नै घरबास सञ्चालनका लागि मनैबाट तत्परता जागेको होस् तब पर्यटनमा घरबास सफलतापूर्वक सञ्चालन हुन सक्छ । अनि मात्र देशको पर्यटन प्रबद्र्धनमा घरबासको योगदान र घरबास प्रबद्र्धनमा पर्यटनको योगदान सकारात्मक गतिमा अगाडि बढ्ने कुरामा विश्वास बढ्छ ।

पछिल्लो समयमा देशका विभिन्न भूभागमा घरबास सञ्चालनको एउटा जागरण नै चलेको छ । पर्यटन प्रबद्र्धनका हिसाबले यो अत्यन्तै राम्रो पक्ष हो तर अर्को पक्ष हामीले गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्ने विषय के हो भने घरबास सञ्चालनको करिब यो ३ दशक लामो हाम्रो अनुभवमा यसका चुनौतीका पक्ष केके रहे ? सञ्चालनमा रहेका के–कति घरबासले आफ्ना सेवाको गुणस्तरमा थप बृद्धि गर्दै निरन्तरता दिन सकिरहे ? र कति घरबासले सेवा दिन नसकेर बन्द भए वा ह्रासोन्मुख गुणस्तरमा सेवा धानिरहेका छन् ।

घरबास सञ्चालनका विषयमा अर्को पनि अनुसन्धानको विषय के हुन सक्छ भने सञ्चालित घरबासमा पर्यटकको आगमन कस्तो छ ? स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकमध्ये घरबासमा बढी आर्कषण कसको पाइएको छ ? पर्यटकको बढी आगमन कुन समयमा हुने गरेको छ ? यस्ता खालका सवालमा अनुसन्धान गरी तथ्यपरक निचोड निकाल्न सकियो भने मात्र घरबासलाई व्यवस्थित र दीगो रुपमा संचालन गर्न सहज हुन सक्छ ।

सञ्चालित केही घरबासमा स्वयं आफू पुग्दा गरेको अनुभवका आधारमा घरबास सुरुआत गर्न जति सजिलो छ यसको निरन्तरता त्यत्तिकै चुनौतीपूर्ण छ । मानव संशाधन व्यवस्थापन यसको प्रमुख चुनौती बन्दै गइरहेको सेवा प्रदायक बताउँछन् । युवा शक्ति सहर हुँदै विदेशिने अनि बाँकी रहेको बृद्ध मानव संशाधनले घरबास सञ्चालन गर्नमा मुस्किल परेको प्रमुख समस्याका रुपमा लिन सकिन्छ । नेपालमा सञ्चालित अधिकांश होमस्टेमा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको आगमन अत्यन्तै न्यून छ ।

अर्को स्मरणीय पक्ष के छ भने घरबासमा विभिन्न पेसा, व्यवसाय गरेर सहरमा बस्नेहरु, बिदाका दिन वा शुक्रबार साँझ बास बस्ने गरी जानेहरु लोकल उत्पादित वस्तु सुकुटी, कोदोको मदिरा तथा अन्य स्थानीय परिकार खाने र बिहान फर्किने सोचका साथ जाने गर्छन् । तर यस्तो पर्यटन प्रबद्र्धनबाट घरबासको व्यापार त राम्रै होला, के पर्यावरणीय र सांस्कृतिक मौलिकतासहितको ग्रामीण पर्यटनकोे मर्म जोगिएला कि नजोगिएला ? घरबासमा आधारित पर्यटन प्रबद्र्धनलाई कसरी दीगो बनाउने र यसको मौलिकतामा ह्रास आउन नदिने भन्ने सन्दर्भमा १ तहमा छलफल चलाउनुपर्ने बाञ्छनीय हुन्छ ।

नेपाल पर्यटन वर्ष २०२० लाई सफल बनाउन संघीय सरकारको पर्यटन मन्त्रालयले देशभरिमा १ सय पर्यटकीय गन्तव्यको पहिचान गरी पर्यटन प्रबद्र्धनमा सहयोग गरिरहेको छ । सरकारको यो कदम स्वागत योग्य छ तर सय गन्तव्य पहिचान गर्दा कतै राजनीतिक आस्थाको जगमा, कतै पहुँचका आधारमा, कतै त व्यक्तिको निजी मन्दिरलाई समेत छनौटमा पारेर खास पर्यटकीय गन्तव्यलाई नजरअन्दाज गरेका खबर केही सञ्चार माध्यमले उठाएकै हुन् । हुन त विरोधका लागि विरोध गर्ने हाम्रो चलनबाट थोरै टाढा रहनै पर्छ ।

मुलुक संघियतामा प्रवेश गरेसँगै घरबास प्रबद्र्धन, विकास र संरक्षणमा प्रदेश स्तरीय मन्त्रायलयबाट नै प्रत्येक्ष निगरानी गरिने प्रावधानले घरबास सञ्चालनमा थप राहतको महसुस भएको छ । पछिल्लो समयमा कम्तीमा १० घरधुरी मिलेर घरबास सञ्चालन दर्ता गरेका समुदायलाई घरबास सञ्चालनका लागि भनेर प्रदेश स्तरीय मन्त्रालयबाट केही रकम विनियोजन गरिएको छ ।

आग्रह पूर्वाग्रह नराखी घरबासमा आधारित पर्यटन प्रबद्र्धन गर्ने ध्येयले स्रोत परिचालन गरियो भने यो दीगो रहन्छ । एउटै समुदायभित्र आफ्ना निकटस्थ १० घर तयार पार्ने, दर्ता गर्ने र फरक उद्देश्य राखेर स्रोत वितरण गर्न थालियो भने यसको परिणाम पक्कै पनि राम्रो हुँदैन । घरबासका लागि तयार नभइसकेको समुदाययलाई कुनै भित्री आशयका साथ घरबास सञ्चालन गर भनेर स्रोत विनियोजन गरियो भने भोलि हामीलाई पर्यटक पनि पठाइदेऊ भनेर समुदायले भन्यो भने यो अनौठो नहोला ।

घरबासमा आधारित पर्यटन व्यवसाय सञ्चालन गर्ने कुरा सहरका होटल लजमा आधारित पर्यटन व्यवसाय सञ्चालन गरे भन्दा पनि जटिल छ भन्ने कुरा बुझ्न जरुरी छ । सम्बन्धित निकायले जटिलतालाई मनन गरेर घरबास विकास, प्रबद्र्धन र सम्बद्र्धनमा ध्यान दिन सकोस् शुभकामना ।

गिरी नेपाल राष्ट्रिय पर्यटन व्यवसायी संगठन केन्द्रीय सदस्य हुन् ।

सम्बन्धित खबर