मङ्गलबार, २७ साउन २०७७
samadhannews
Bardan Online

विधिबिनाको समाज

मङ्गलबार, १३ साउन २०७७
4790 पटक पढिएको

प्रा. विश्वराज अधिकारी

हाम्रो समाजमा सकारात्मकभन्दा धेरै गुणा नकारात्मक चेतको आलोचनाको वा मूल्यांकनको द्रूत विकास भएको पाइन्छ । अति सामान्य घर व्यवहारदेखि, न्यायालयका विशिष्ट फैसलासम्म, व्यापार शिक्षण संस्था, खानेपानी, बिजुलीदेखि राष्ट्रिय राजनीतिसम्म सबै कामका सकारात्मकभन्दा नकारात्मक टिप्पणि आउनु समाज पतनको दिशातर्फ उन्मूख छ भन्ने तीतो यथार्थ आजको सचेत नागरिकले थाहा पाउनु जरुरी छ ।


निराशावाद भन्नाले कुनै पनि परिस्थितिबाट सिर्जित अवस्था र परिणाम अनिश्चित र दुःखद हुन्छ भन्ने धारणा हो ।

हुन त नेपालमा मात्र नभई संसारभरिनै नकारात्मक तथा निराशावादी सोचको विकास तीव्ररूपमा भएको छ जसले गर्दा मानव जीवन अस्वस्थ, पीडादायक र डिप्रेसनमा गहिरिँदै छ । हाम्रो समाजलाई निराशावादतिर उन्मुख गराउने महत्त्वपूर्ण कारक तत्त्व भनेको विधि बिनाको निर्णय हो । अकाट्य सामाजिक न्यायको निर्लज्ज चीरहरण हो । निर्णयकर्ताको अदूरदर्शी, प्रभावयुक्त फैसला हो, कर्म र कर्तुतको लगनगाँठो हो ।

यसरी विचार गर्दा हामी कुनै विराधाभास र अतार्किक पक्षको पृष्ठपोषण गर्न सक्दैनौं तर पनि केही महत्त्वपूर्ण आधारहरू भने मनन् गर्न सक्छौं । पहिलो उठाउने विषयमा निराशावाद र नकारात्मक सोच हो । निराशावाद भन्नाले कुनै पनि परिस्थितिबाट सिर्जित अवस्था र परिणाम अनिश्चित र दुःखद हुन्छ भन्ने धारणा हो । यस्तो धारणाले सम्पूर्ण जीवन र जगतप्रति नकारात्मक भाव पैदा गर्दछ । निराशावादी र आशावादीलाई सँगै सोधिने एउटा साधारण प्रश्न हो; गिलास आधा खाली छ वा आधा भरी छ ?

निराशावादीले आधा खाली देख्छ भने आशावादीले आधा भरी । निराशावादी दार्शनिकमध्ये ग्रिकका हेराल्किटर्स र हेगेसियसलाई रुन्चे दार्शनिक भन्नुको तात्पर्य निराशावादी सोचकै कारण थियो । युरोपेली दार्शनिकहरु जस्तै भोल्तेयर, रुसो, लियोपार्डी, आर्थर सोपनहाउर, फेडरिक नित्से, अलबर्ट क्यामु आदिले जीवन र जगतको निराशालाई उजागर गरेका छन् ।

सबै दार्शनिकको सारमा हामीले बुझेको जीवन र जगत घृणालाग्दो यथार्थको थुप्रो हो, जसबाट आउने परिणाम अनपेक्षित, अलोकप्रिय र तितो हुन्छ । त्यसैले सम्पूर्ण मानव जीवन विसगतिले भरिएको छ । अल्बर्ट क्यामुले यतिसम्म भनेका छन् कि जसरी कर्ता र उसको व्यवस्था विशृंखलित छ, त्यसरी नै मानिस र उसको जीवनबीच सम्बन्ध विच्छेद भएको छ ।

हुन त हामीले उभिएको धरातल फरक फरक छ । सबैका दुख र पीडा जीवन जगतप्रतिको मोह र विरक्ति आआफ्नै छन् । तर पनि नकारात्मक सोच समाजका लागि घातक बन्न जान्छ । हामी यस्तो भइसक्यौं कि राम्रो, असल, ठीक भन्ने शब्द नै हराउने डर उत्पन्न भइसक्यो । कुनै पनि काम, त्यसको परिणाम, त्यसले पार्ने दीर्घकालीन असर आदिका आधारमा राम्रो नराम्रो, असल खराब खुट्याउन नसक्नु र विरोधका लागि विरोध, निषेधका लागि निषेधको अवस्था सिर्जना गर्नुमा कतै हाम्रो विधि, नियम र पद्धतिमा आएको विचलन त हैन भन्ने हेक्का राख्नु आवश्यक छ ।

दोस्रो कुरा अनुभव र अनुभूतिसँग सम्बन्ध राख्दछ । अनुभव भन्नाले हामी सबैले भोगेको, देखेको र सुन्ने गरेको घटना परिघटना हो । साधारणभन्दा साधारण काम समयमै नहुँदा, अन्यायपूर्वक शोषण र दमन हुँदा, घिनलाग्दा व्यक्ति विशेष निर्णायक स्थानमा पुग्दा, अझ भनौं २ हप्तासम्म धारामा पानी नआउँदा, १ हप्ता बिजुली नआउँदा, बाटो घाटोको दुरावस्था देख्दा, सहज हुने कामलाई घूस नदिइ सम्पन्न गर्न नसक्दा व्यक्तिलाई मिल्ने पाठ नै अनुभव हो । अनुभूति भावनासँग जोडिएको हुन्छ ।

सबै मानिसले एकै प्रकारको अनुभूति गर्न सक्दैनन्, सानो कुराले कसैलाई ठूलो चोट पुग्दछ भने कसैलाई सामान्य लाग्न सक्छ । एउटै निर्णय पनि व्यक्ति विशेषले विभिन्न किसिमले ग्रहण गर्दछ । मानिसभित्रका आवेग तथा संवेग जस्ता अनुभूतिजन्य मनोवैज्ञानिक असरहरूले गर्दा मानिस अन्य जीवजन्तुभन्दा फरक भएको हो । दुख, सुख, क्रोध, घमण्ड, राम रमाइलो सबै अनुभूति नै हुन् । यसरी धेरै व्यक्तिका अनुभव र अनुभूतिले विस्तारै समाजमा भए गरेका काम, कारवाही, निर्णय आदि आदिका बारेमा एउटा साझा मत निर्माण हुन्छ जसले सकारात्मक वा नकारात्मक निकासको बाटो तय गर्दछ ।

तेस्रो कुरा आशा र प्राप्ति हो । प्रत्येक मानिसको जीवन जिउने आधार आशा मात्र हो । हरपल उसले केही न केही आशा गरेको हुन्छ । आफूले गरेका अनगिन्ती आशाहरु थोरै मात्र पूरा भए पनि ऊ खुसी हुन्छ । समय मै पढाइ सकिनु, जागिर पाउनु, धन आर्जन गरी सुख सुविधा प्राप्त गर्नु मात्रै आशा र प्राप्ति होइनन् । एउटा सचेत नागरिकले समाज कस्तो छ; देश कसरी चलिरहेको छ; राजनीतिक पार्टी के कस्ता हैसियतमा छन्; सामाजिक संघ संस्था के के कुरामा जिम्मेवार छन्; स्वस्थ्य शिक्षा जस्ता सेवाबाट हामी कति नजिक वा टढाा छौ भन्ने सामान्य ज्ञान र ती कुराबाट व्यक्तिले र समुदायले पाउने सहज सुविधाको आशा पनि महत्त्वपूर्ण छ । हाम्रो समाज पश्चिमेली देशहरुमा झै सबै थोकमा एक नम्बर बन भनेर दौडन थालिसकेको अवस्थामा कर्म गर फलको आशा नगर भन्ने पूर्वीय दर्शनले सधैं काम नलाग्ने रहेछ भन्न सकिन्छ ।

चौथो पक्ष भनेको परिवर्तन र यथास्थिति हो । गतिशील समाज यथास्थितिमा रहन सक्दैन । समयको दौडसँगै संसारका सबै वस्तु परिवर्तित हुन्छन् । तर परिवर्तन के का लागि र कस्तो राज्य प्रणालीका लागि भन्ने प्रश्न अहम् छ । जबसम्म देशका नागरिकले परिवर्तनले ल्याएका सकारात्मक पक्षको राम्रोसँग महसुस गर्न सक्दैनन् तबसम्म उनीहरुमा निराशा, अविश्वास, भ्रम र संकट पैदा गर्दछ ।

इतिहासका काल खण्डमा विभिन्न राजनैतिक व्यवस्था र राजनेताको शासन प्रशासनमा भुक्तभोगी नेपाली समाज परिवर्तनभन्दा यथास्थिति, गणतन्त्रभन्दा पञ्चतन्त्र राम्रो भन्ने आम धारणाको विकास भयो भने हाम्रो समाज लथालिंग र भताभुंग पक्कै पनि हुन्छ । सत्ता स्वार्थमा लिप्त भएर, अदालती फैसलामा प्रभाव पारेर, जनताका दैनिन्दिनीमा खेलवाड गरेर शक्ति भक्ति र रवाफमा रमाउने नेता तथा बुद्धिजीवी नामधारीहरु वास्तवमा परिवर्तनका विरोधी प्रगति र समृद्धिका बाधक तथा यथास्थितिका पृष्ठपोषक हुन् ।

पाँचौं महत्त्वपूर्ण विषय भनेको व्यक्तिको विचार र भावनासँग जोडिएको छ । विचार निर्माण गर्ने विभिन्न माध्यम हुन्छन् । अध्ययन र अनुसन्धान विचार निर्माण गर्ने सशक्त माध्यम हो । हामीले अवलम्बन गरेका प्रगतिशील हुनु वा प्रजातान्त्रिक सबै विचारहरू हाम्रा पूर्वज दार्शनिकहरुले निर्माण गरेका सिद्धान्तबाट विकसित भएका छन् । ती विचारहरूको सार भनेको मानव जातिको भलाइ नै हो । यसको विपरीत विचार र व्यवहारको; नियम र कार्य सम्पादनको; कर्म र कर्ताको बेमेल पढ्दै जाँदा हाम्रो भावनामा चोट पुग्नु, निराशा र घोर असन्तुष्टि सिर्जना हुनु कुनै पनि समाजका लागि खतराको सूचक भने पक्कै हो । आजसम्मको हाम्रो अनुभवले देखाएको महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष भनेको हाम्रा सामाजिक रुपान्तरण गर्न सक्ने महान विचारहरू व्यक्ति र समाजका संवेदनशील भावनासँग एकाकार गर्न नसक्नु नै हो ।

छैटौं जल्दोबल्दो विषयवस्तु भनेको सुशासन र नागरिक दायित्व पनि हो । मुख्यतः सुशासन भनेको हाम्रा राज्य सञ्चालन गर्ने अंगहरु, सामाजिक संघ संस्थाहरु, न्यायिक तथा अर्धन्यायिक संस्थाहरुमा निर्णय कसरी हुन्छ र त्यसको कार्यान्वयन कति पारदर्शी छ भन्ने बुझिन्छ । वास्तवमा सुशासन कुनै पनि देशको आत्मा हो, मुटु हो, राज्य संचालनको अमूल्य पूजा हो ।

सुशासनको अनुभूति सबैभन्दा तल्ला निमुखा, दुखजिलो गरी खाने वर्गलाई हुनु पर्नेमा थोरै औंलामा गन्न सकिने वर्ग मात्र यसबाट सन्तुष्ट हुने हो भने विधिसम्मत समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन । हुनतः कसैले प्रश्न गर्न सक्दछ तपाईंको दायित्व के भनेर ? नागरिक दायित्व भनेको हाम्रो संविधानलाई अक्षरसः पालना गर्ने, प्रजातान्त्रिक गणतान्त्तिक प्रक्रियामा सहभागी हुने; संघ, प्रदेश तथा स्थानीय सरकारको नीति नियमहरुको पालना गर्ने, अन्य व्यक्तिका अधिकार, धर्म, विचार धारणालाई सम्मान गर्ने, आफ्नो अधिकार क्षेत्र पर्ने विषयको निष्पक्ष निर्णय र त्यसको कार्यान्वयन गर्ने आदि आदि पर्न सक्दछन् ।

हामी सचेत हुनु, अन्यायको विरोध गर्नु, जनमत र धारणाको निर्माण गर्नु, सरकारका निर्यायहरुलाई सुधारात्मक आलोचना गर्नु, विधि पद्धति; र मान्यताको खुलेयाम समर्थन गर्न कदापि पछि नपर्नु पनि नागरिक दायित्व भित्र पर्दछ । तर दिन प्रतिदिन लेनदेन, सम्झौता र नाता सम्बन्ध हेरी गरिने कुनै पनि प्रकारका निर्णयहरुमा औला ठड्याउनु पनि नागरिक दायित्व नै हो ।

विधिबिनाको समाज पानीबिनाको माछाजस्तै हो । यस्तो समाज कि निस्क्रिय भएर चीर निद्रामा सुतेको हुन्छ; कि खतरनाक हिंस्रक जंगली जनावरको झैं एक आपसमा जाइलाग्छ । मुख्य कुरा सबै क्षेत्रमा आइपर्ने असन्तुष्टिको सामाजिक प्रदर्शन हो । हाम्रा निराशा र नकारात्मक मनोवैज्ञानिक असरले अब आउने थुप्रै पुस्तासम्मलाई प्रभाव पार्दछ । हाम्रा आशा र प्राप्ति, विचार र भावनासँग परिवर्तन र यथास्थ्तिि, सुशासन र दायित्वलाई एकाकार गरी सकारात्मक आलोचनात्मक चेतको विकास गर्नु सम्पूर्ण सचेत नागरिकको कर्तव्य हो ।

सम्बन्धित खबर